Τι θα γινόταν αν οι μαθητές μπορούσαν να συμβάλουν στο σχεδιασμό των σχολείων που χρησιμοποιούν καθημερινά;
Στο πλαίσιο του προγράμματος NEW EPOCH, διοργανώθηκε μια σειρά εργαστηρίων συν-δημιουργίας από τους εταίρους Ελληνικό Ινστιτούτο Παθητικού Κτιρίου, ONUS Architecture Studio, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή, Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και τον Δήμο Κηφισιάς, με τη συμμετοχή μαθητών δημοτικού, μαθητών γυμνασίου, παιδιών νηπιαγωγείου και των γονέων τους στα σχολεία που συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Στόχος των εργαστηρίων ήταν να τοποθετήσουν τους χρήστες των σχολικών κτιρίων — τους ίδιους τους μαθητές και την εκπαιδευτική κοινότητα — στο επίκεντρο της διαδικασίας ανακαίνισης.
Αυτή η συμμετοχική προσέγγιση εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά ασυνήθιστη στην Ελλάδα, ιδίως στο πλαίσιο των δημόσιων κτιρίων. Παραδοσιακά, σπάνια ζητείται από τους ανθρώπους που χρησιμοποιούν καθημερινά τους δημόσιους χώρους να εκφράσουν την άποψή τους, να μοιραστούν εμπειρίες ή να συνεισφέρουν ιδέες σχετικά με τα περιβάλλοντα στα οποία ζουν. Μέσω του NEW EPOCH, αυτή η πραγματικότητα αρχίζει να αλλάζει.
Η προσέγγιση του New European Bauhaus
Στην ουσία του, το έργο NEW EPOCH συνάδει απόλυτα με τις αξίες της πρωτοβουλίας «New European Bauhaus» (NEB), η οποία προάγει τη βιωσιμότητα, τη συμπεριληπτικότητα και την αισθητική μέσω ενός σχεδιασμού που βασίζεται στη συνεργασία και έχει τον άνθρωπο στο επίκεντρο.
Η συν-δημιουργία, επομένως, δεν αποτελεί απλώς μια συμπληρωματική δραστηριότητα του έργου, αλλά έναν από τους θεμελιώδεις πυλώνες του. Το NEW EPOCH αναγνωρίζει ότι η μετάβαση προς σχολεία με ουδέτερο αποτύπωμα άνθρακα δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω της τεχνολογικής καινοτομίας, αλλά και μέσω της ενεργού συμμετοχής των ανθρώπων που βιώνουν αυτούς τους χώρους καθημερινά.
Με τη συμμετοχή μαθητών, γονέων, εκπαιδευτικών, αρχιτεκτόνων, μηχανικών και τοπικών φορέων στη διαδικασία σχεδιασμού, το έργο επιδιώκει να δημιουργήσει σχολικά περιβάλλοντα που δεν είναι μόνο ενεργειακά αποδοτικά, αλλά και φιλόξενα, εμπνευσμένα, χωρίς αποκλεισμούς και συνδεδεμένα συναισθηματικά με τις κοινότητές τους.
Ακούγοντας τους πραγματικούς χρήστες των σχολικών κτιρίων
Τα εργαστήρια σχεδιάστηκαν ως διαδραστικές και δημιουργικές συνεδρίες που ενθάρρυναν τους συμμετέχοντες να εκφράσουν ανοιχτά τις σκέψεις, τις ανάγκες και τα όνειρά τους για τα σχολεία τους. Oι μαθητές συγκεντρώθηκαν γύρω από τρεις μεγάλους πίνακες συνεργασίας, στους οποίους εμφανίζονταν ερωτήσεις όπως:
• Τι σας αρέσει στο σχολείο σας;
• Τι δεν σας αρέσει στο σχολείο σας;
• Πώς φαντάζεστε το ιδανικό σχολείο σας;
Οι πίνακες περιλάμβαναν επίσης φωτογραφίες των υφιστάμενων σχολικών κτιρίων, καθώς και εμπνευσμένες απεικονίσεις και εικονογραφήσεις καινοτόμων εκπαιδευτικών χώρων από όλο τον κόσμο. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να γράψουν σχόλια, να σχεδιάσουν ιδέες και να συζητήσουν πώς τα σχολεία τους θα μπορούσαν να γίνουν πιο υγιεινά, πιο πράσινα, πιο ασφαλή και πιο εμπνευσμένα μέρη.
Για τους μικρότερους μαθητές του δημοτικού και του νηπιαγωγείου, η διαδικασία έγινε ακόμη πιο βιωματική. Τα παιδιά εξερεύνησαν την αυλή του σχολείου τους χρησιμοποιώντας κώνους με διαφορετικά χρώματα για να εντοπίσουν:
• τα αγαπημένα τους μέρη,
• κρυμμένους ή ήσυχους χώρους,
• περιοχές όπου είχαν τραυματιστεί,
• και σημεία που θα ήθελαν να αφαιρεθούν ή να βελτιωθούν
Μέσα από το παιχνίδι και την παρατήρηση, τα παιδιά αποκάλυψαν πώς βιώνουν πραγματικά τους χώρους γύρω τους, παρέχοντας πολύτιμες πληροφορίες που συχνά παραβλέπονται στις συμβατικές διαδικασίες σχεδιασμού.
Επανεξέταση του σχεδιασμού των δημόσιων σχολείων στην Ελλάδα
Μία από τις σημαντικότερες πτυχές του συμμετοχικού σχεδιασμού είναι η ευρύτερη πολιτισμική αλλαγή που αντιπροσωπεύουν.
Στην Ελλάδα, τα κτίρια των δημόσιων σχολείων σπάνια σχεδιάζονται μέσω διεπιστημονικών διαδικασιών που ενσωματώνουν την αρχιτεκτονική, την περιβαλλοντική ψυχολογία, τον σχεδιασμό τοπίου, την ευεξία και την εκπαιδευτική εμπειρία. Πτυχές όπως η θερμική άνεση, η ψυχολογία των χρωμάτων, τα πράσινα εξωτερικά περιβάλλοντα, και η συναισθηματική εμπειρία των μαθητών συχνά απουσιάζουν από τις συμβατικές μεθοδολογίες σχεδιασμού δημόσιων κτιρίων.
Το NEW EPOCH φιλοδοξεί να επανεξετάσει αυτή την προσέγγιση.
Ενσωματώνοντας τη συν-δημιουργία στη μεθοδολογία ανακαίνισης, το έργο επιδιώκει να αποδείξει ότι τα σχολικά κτίρια μπορούν —και πρέπει— να σχεδιάζονται από κοινού με τις κοινότητές τους. Παράλληλα με την υψηλή ποιότητα του αέρα στους εσωτερικούς χώρους και την εξαιρετική θερμική άνεση, οι αυλές των σχολείων και οι εξωτερικοί χώροι αντιμετωπίζονται ως εξίσου σημαντικοί χώροι χαλάρωσης, έμπνευσης, κοινωνικής αλληλεπίδρασης και σύνδεσης με τη φύση.
Τα σχολεία ως «ζωντανά εργαστήρια» για βιώσιμες πόλεις
Τα εργαστήρια συμμετοχικού σχεδιασμού αποτελούν ένα σημαντικό πρώτο βήμα για τη μετατροπή των σχολείων σε ζωντανά εργαστήρια βιωσιμότητας. Οι μαθητές δεν είναι απλώς μελλοντικοί χρήστες των ανακαινισμένων σχολείων — είναι ενεργοί συντελεστές του ίδιου του οράματος.
Με τη συμμετοχή παιδιών, γονέων, εκπαιδευτικών, αρχιτεκτόνων, μηχανικών και τοπικών φορέων στον ίδιο διάλογο, το NEW EPOCH συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός νέου μοντέλου ανακαίνισης δημόσιων σχολείων στην Ελλάδα και πέραν αυτής.
Διότι τα πραγματικά βιώσιμα σχολεία είναι σχολεία που σχεδιάζονται με τη συμμετοχή των ανθρώπων που τα χρησιμοποιούν καθημερινά.
